HABER

BİR ROMANIN KADERİ İLK CÜMLEDE BAŞLAYABİLİR

Bir kitabı elinize aldınız.

Kapağını açtınız.

Yazarın adını, kitabın ismini geçtiniz ve ilk sayfaya geldiniz.

Henüz karakterleri tanımıyorsunuz. Hikâyenin nereye gideceğini bilmiyorsunuz. Önünüzde belki üç yüz, belki beş yüz sayfalık bilinmez bir dünya duruyor.

Sonra ilk cümleyi okuyorsunuz.

Bazen o tek cümle yeter.

Kitabı kapatamazsınız.

Edebiyat tarihinde bazı romanların ilk cümleleri, eserlerin kendisi kadar ünlü hâle gelmiştir. Bunun nedeni yalnızca güzel yazılmış olmaları değildir. Büyük bir açılış cümlesi okura aynı anda hem bir şey verir hem de bir şeyi ondan saklar.

İşte merak tam burada doğar.

TOLSTOY: DAHA İLK SATIRDA ROMANIN BÜTÜN MESELESİ

Lev Tolstoy'un Anna Kareninası bunun en güçlü örneklerinden biridir.

Roman, mutlu ve mutsuz aileler üzerine yaptığı meşhur tespitle açılır. Tolstoy daha karakterlerini sahneye çıkarmadan okura kitabın temel meselesini gösterir: aile, mutluluk ve insanın mutsuzluğunun kendine özgü biçimleri.

Okur daha ilk satırda şunu anlar:

Bu yalnızca Anna'nın hikâyesi olmayacaktır. İnsan ilişkilerinin kırılganlığı anlatılacaktır.

İyi bir ilk cümlenin gücü de buradadır. Henüz hiçbir şey olmamıştır ama roman çoktan başlamıştır.

KAFKA'NIN YÖNTEMİ: AÇIKLAMA YAPMA, OKURU FELAKETİN ORTASINA BIRAK

Franz Kafka'nın Dönüşümü ise tamamen başka bir yol izler.

Gregor Samsa'nın başına gelen olağanüstü durum okura uzun uzun hazırlanarak anlatılmaz. Kafka neredeyse hiçbir uyarıda bulunmadan okuru gerçekle gerçek dışının birbirine karıştığı dünyanın içine bırakır.

Ve asıl şaşırtıcı olan, yaşanan tuhaflığın anlatıcının dünyasında neredeyse sıradanmış gibi sunulmasıdır.

Okur doğal olarak sorar:

Neden? Nasıl? Şimdi ne olacak?

İlk cümle görevini tamamlamıştır.

Artık kitabı okumaya devam etmek için bir neden vardır.

CAMUS: BAZEN SOĞUKLUK MERAKTAN DAHA GÜÇLÜDÜR

Albert Camus'nün Yabancısının başlangıcı ise edebiyat tarihinin en sarsıcı açılışlarından biri kabul edilir.

Meursault'nun annesinin ölümü karşısındaki mesafeli anlatımı, okurun daha ilk anda karakterle arasına garip bir mesafe koyar.

Burada merak yalnızca olaydan kaynaklanmaz.

Okur karakteri anlamaya çalışır.

Bir insan neden böyle konuşur?

Roman boyunca devam edecek yabancılaşma duygusunun tohumu daha ilk satırlarda atılmıştır.

YA TÜRK EDEBİYATI?

Türk edebiyatında da romanların başlangıçları yalnızca hikâyenin giriş kapısı değildir.

Bazen birkaç kelime, koca bir dönemin ruhunu taşır.

Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonnasında okurun karşısına başlangıçtan itibaren sıradan görünen insanların içinde saklanan büyük ve bilinmeyen hayatlar çıkar.

Raif Efendi ilk bakışta çevresindekilerin önemsemediği silik bir insandır. Fakat roman ilerledikçe okur, dışarıdan bakarak bir insan hakkında verilen hükmün ne kadar yanıltıcı olabileceğini görür.

Romanın gücü tam da buradan gelir:

Her insanın görünmeyen bir hikâyesi vardır.

TANPINAR'DA İLK SAYFA BİR ATMOSFERDİR

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın romanlarında başlangıç yalnızca olay anlatmak için kullanılmaz.

Özellikle Huzurda İstanbul, insan ve zaman birbirinden ayrılmaz.

Tanpınar'ın dünyasında şehir yalnızca karakterlerin yaşadığı bir dekor değildir. İstanbul da romanın karakterlerinden biri hâline gelir.

Okur hikâyeye girmekle kalmaz; bir ruh hâline girer.

Bu da bize başka bir gerçeği gösterir:

Unutulmaz bir başlangıcın mutlaka şaşırtıcı olması gerekmez.

Bazen atmosfer yeterlidir.

OĞUZ ATAY OKURA DAHA BAŞTAN RAHAT BIRAKMAYACAĞINI HİSSETTİRİR

Tutunamayanlar, Türk edebiyatında alışılmış roman kalıplarını sarsan eserlerin başında gelir.

Oğuz Atay'ın kurduğu dünya, okurun yalnızca olayları takip ettiği klasik bir anlatı değildir.

İroni, yalnızlık, toplumla uyuşamama, bireyin kendi zihninde sıkışması ve dil oyunları iç içe geçer.

Bu nedenle eserin başlangıcından itibaren okur şunu hisseder:

Bu kitap kendisini kolayca teslim etmeyecektir.

Belki de bazı romanların unutulmamasının nedeni budur.

Okur yalnızca hikâyeyi okumaz; hikâyenin içine girmek için çaba göstermek zorunda kalır.

YAŞAR KEMAL'DE DAHA İLK SAYFADA TOPRAĞIN KOKUSU VARDIR

İnce Memed denildiğinde yalnızca bir kahraman değil, Çukurova'nın doğası, sıcağı, köyleri, yoksulluğu ve eşitsizlikleri de hatırlanır.

Yaşar Kemal'in anlatısında coğrafya dekor değildir.

Toprak hikâyenin içindedir.

Dağlar, ovalar, dikenler, sıcak ve rüzgâr insanlarla birlikte yaşar.

Bu nedenle okur daha romanın başlangıcında yalnızca bir olayın değil, büyük bir dünyanın kapısından içeri girdiğini hisseder.

PEKİ İLK CÜMLE NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

Çünkü yazar ile okurun ilk karşılaşması orada gerçekleşir.

Bir insanla tanışırken ilk birkaç saniyenin bıraktığı iz gibi, romanın başlangıcı da okurun eserle kuracağı ilişkinin tonunu belirleyebilir.

İyi bir ilk cümle bazen soru sordurur.

Bazen şaşırtır.

Bazen huzursuz eder.

Bazen de hiçbir olağanüstü şey söylemeden okura yalnızca şu duyguyu verir:

“Devam et.”

Belki edebiyatın en büyük sırlarından biri de budur.

Yüzlerce sayfalık bir roman yazabilirsiniz; onlarca karakter, şehir ve hayat kurabilirsiniz.

Ama okurun bütün bunlara ulaşabilmesi için önce tek bir kapıyı açmanız gerekir.

İlk cümleyi.

Ve bazı yazarlar o kapıyı öyle bir açar ki üzerinden onlarca, hatta yüzlerce yıl geçse bile okurlar hâlâ içeri girmeye devam eder.

PEKİ SİZİN UNUTAMADIĞINIZ İLK CÜMLE HANGİSİ?

Belki çocukken okuduğunuz bir roman...

Belki hayatınızın zor bir döneminde karşınıza çıkan bir kitap...

Belki de yalnızca birkaç kelimesiyle sizi başka bir dünyaya götüren bir eser.

Çünkü bazen bir romanı hatırlamak için yüzlerce sayfasını yeniden okumamız gerekmez.

İlk cümlesi yeter.